W statusie prawnym osób korzystających z urlopu macierzyńskiego i urlopu wychowawczego są pewne różnice i przed podjęciem decyzji o udaniu się na dłuższy urlop wychowawczy trzeba mieć ich świadomość.
Porosiliśmy więc prawnika o odpowiedź na pytania najczęściej dotyczące urlopów wychowawczych.
– Kto jest uprawniony do otrzymania urlopu wychowawczego?
– Każdy pracownik zatrudniony co najmniej sześć miesięcy. Gdyby np. w tym czasie zmieniał pracę, do sześciomiesięcznego okresu wlicza się także poprzednie okresy zatrudnienia. Urlopu wychowawczego pracodawca udziela na pisemny wniosek pracownika.
– Co jest ideą urlopu wychowawczego i jak długi może on być?
– Jest to rodzaj bezpłatnego urlopu w wymiarze do trzech lat, udzielanego w celu sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem, nie dłużej jednak niż do ukończenia przez niego czwartego roku życia. Wiek dziecka uprawniający do wzięcia urlopu wychowawczego może się przedłużyć do 18. roku życia, jeśli z powodu stanu zdrowia potwierdzonego orzeczeniem o niepełnosprawności lub stopniu niepełnosprawności dziecko wymaga osobistej opieki rodzica lub opiekuna.
– Czy z urlopu wychowawczego może korzystać także ojciec dziecka?
– Tak, na zasadzie równego traktowania kobiet i mężczyzn w zatrudnieniu. Ale zaznaczam, że z urlopu wychowawczego może korzystać w tym sam czasie tylko jedno z rodziców lub opiekunów. Oboje mogą korzystać tylko w wyjątkowych przypadkach, przez nie więcej niż trzy miesiące.
– Stosunek pracy w przypadku urlopu wychowawczego nie jest już jednak tak chroniony jak w przypadku macierzyńskiego…
– Zasadą jest, że pracodawca nie może wypowiedzieć lub rozwiązać umowy o pracę w okresie od dnia złożenia przez pracownika wniosku o udzielenie urlopu wychowawczego do dnia zakończenia tego urlopu. Od tej zasady przewidziano jednak wiele wyjątków. Np. pracownikowi przebywającemu na urlopie wychowawczym można wypowiedzieć umowę o pracę zawartą na czas nieokreślony w przypadku upadłości lub likwidacji zakładu, skracając przy tym trzymiesięczny okres wypowiedzenia do jednego miesiąca i to bez wypłaty odszkodowania, jako że w tym okresie nie przysługuje mu wynagrodzenie z pracę.
– Po zakończeniu urlopu wychowawczego pracodawca ma obowiązek przywrócić pracownika na stanowisko równorzędne kompetencyjnie i finansowo do tego, które zajmował przed urlopem, ale w praktyce często są z tym trudności…
– Pracodawca często robi tak, że stanowisko wcześniej zajmowane przez pracownika już nie istnieje. Ale może go przywrócić również inne stanowisko odpowiadające kwalifikacjom pracownika, z wynagrodzeniem nie niższym niż otrzymywał. Ale – uwaga – chodzi tu o wynagrodzenie przysługujące pracownikowi w dniu, kiedy podejmował pracę na stanowisku zajmowanym przed urlopem. Jeżeli bowiem w międzyczasie otrzymywał jakieś premie lub dodatki i jego płaca wynosiła np. 3 tys. zł, to po powrocie na stanowisko przysługuje mu tylko „goła” pensja, czyli np. 2 tys. zł.
– Jakie szanse ma w sądzie pracy osoba zwolniona z powodu likwidacji stanowiska?
– Orzecznictwo Sądu Najwyższego jest takie, że jeśli dochodzi do likwidacji stanowiska, to pracownika jednak można zwolnić, co zdarza się nagminnie.
– Czy urlop wychowawczy oznacza zakaz wykonywania jakiejkolwiek pracy?
– W czasie urlopu wychowawczego można pracować u tego lub innego pracodawcy, jeśli to nie wyłącza osobistej opieki nad dzieckiem, czyli np. w niepełnym wymiarze godzin. Gdyby się jednak okazało, że np. pracownik pobiera pensję, pracując na urlopie wychowawczym, a dziecko poszło do przedszkola, to pracodawca ma prawo żądać zwrotu wynagrodzenia. Nie może też być tak, że ktoś bierze urlop wychowawczy i wyjeżdża zarobkować za granicę, a opiekę nad dzieckiem przejmuje w tym czasie ktoś z rodziny czy wynajęta osoba. Naruszenie obowiązku bezpośredniej i osobistej opieki nad dzieckiem w tym czasie może skutkować nawet rozwiązaniem umowy o pracę. Nie później niż 30 dni od chwili zaprzestania osobistej opieki nad dzieckiem pracownik powinien zawiadomić o tym pracodawcę, w celu uruchomienia procedur związanych z ponownym dopuszczeniem go do pracy.
